“Chấp bút sách là làm những gì?” Đã không ít lần mình nhận được câu hỏi như vậy khi chia sẻ cho bạn bè, người thân rằng mình đang làm công việc của một ghostwriter (chấp bút sách). Thông thường, mình chỉ trả lời ngắn gọn mình viết sách thay cho người khác, dựa trên ý tưởng/câu chuyện/kiến thức mà họ cung cấp. Nghe có vẻ đơn giản, nhưng phải thực sự bắt tay vào làm, bạn mới hiểu công việc của ghostwriter (chấp bút sách) chẳng dễ chút nào.
1. Đằng sau mỗi bản thảo là những tình huống chỉ ghostwriter (chấp bút sách) mới hiểu
Làm ghostwriter (chấp bút sách) thì viết giỏi thôi là chưa đủ. Sự thật là, phía sau mỗi bản thảo luôn ẩn chứa rất nhiều tình huống “dở khóc dở cười” mà chỉ người chấp bút mới thấu. Có lúc tưởng chừng bản thảo đã hoàn thành, nhưng rồi phải viết lại từ đầu. Cũng có khi vừa kết thúc một chương, khách đã vội thay đổi định hướng, khiến mọi công việc phải trở về vạch xuất phát.
Dưới đây là một vài câu chuyện nhỏ trong hành trình làm ghostwriter (chấp bút sách) của mình cùng án thư – những trải nghiệm mà chỉ khi thực sự đóng vai trò một “người viết sách ma”, bạn mới hiểu được hết. Biết đâu, những chia sẻ của mình sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về công việc viết sách hộ trước khi quyết định dấn thân với nghề.
1.1. Viết bằng giọng văn của người khác nhưng vẫn phải thật mượt
Vì mình là người Bắc nên giọng văn, cách dùng từ, cách diễn đạt thường cũng mang đậm chất Bắc – chỉn chu, hoa mỹ, thậm chí có phần hơi khách sáo. Những bản thảo đầu tiên may mắn được viết cho khách hàng là người Bắc, quá trình chấp bút diễn ra thuận lợi đến mức khiến mình nghĩ rằng chỉ cần giữ vững phong độ như vậy, nghiệp chấp bút của mình sẽ luôn dễ dàng.
Cho đến khi nhận chấp bút cho một anh khách người miền Trung, mình mới ngã ngửa. Sau khi đọc xong bản thảo chương đầu, mặc dù anh khen cách triển khai câu chuyện của mình rõ ràng, mạch lạc, nhưng cũng góp ý rất thẳng thắn: “Văn hay, nhưng hơi văn vẻ quá. Đọc không ra cái chất của anh.” Trong khi người miền Trung như anh quen với lối nói chuyện bộc trực, gần gũi, thì văn của mình lại quá trau chuốt, đọc lên là thấy câu chuyện đang được kể bởi một người khác.
Sau lần đó, mình phải tạm dừng viết và dành rất nhiều thời gian nghe kỹ lại từng đoạn ghi âm phỏng vấn, đọc thêm sách báo để cảm giọng, đồng thời học cách cắt bớt sự cầu kỳ trong câu chữ nhưng vẫn giữ được mạch kể rõ ràng. Tốn thêm khá nhiều lần chỉnh sửa, bản cuối cùng mới thực sự làm khách hài lòng.
Từ trải nghiệm này, mình nhận ra một bài học lớn: làm ghostwriter (chấp bút sách), điều quan trọng không nằm ở việc phô diễn văn phong cá nhân, mà là viết sao cho đúng cái “chất” của khách hàng. Bởi suy cho cùng, đó là sách của họ, không phải của mình. Nếu không làm được điều này, bạn sẽ mất rất nhiều thời gian chỉnh sửa bản thảo, thậm chí dự án có thể phải dừng lại ngay từ chương đầu tiên.
1.2. Hiểu khách trước khi khách biết họ muốn gì
Nhiều khách hàng tìm đến án thư chỉ với một lời nhắn: “Chị muốn viết sách nhưng chưa biết phải viết thế nào em ạ, bên em tư vấn chị với nhé.” Những lúc ấy, thử thách của ghostwriter (chấp bút sách) không nằm ở việc viết, mà là giúp khách hàng làm rõ được điều họ thật sự muốn truyền đạt.
Có những khách hàng rất rõ ràng ngay từ đầu. Họ biết chính xác mình muốn viết gì, có sẵn dàn ý chi tiết, thậm chí còn chủ động quay video chia sẻ từng câu chuyện, từng bài học cho từng chương của sách, chẳng hạn như anh khách hàng là giám đốc công ty xây dựng chúng mình đã làm việc trong tháng 4 vừa rồi.
Nhưng cũng có những dự án hoàn toàn ngược lại, như cuốn sách viết cho một bác sĩ nha khoa vào năm 2024. Anh là người rất thành công, có hành trình làm nghề đầy nỗ lực và truyền cảm hứng, nhưng lại không có nhiều kinh nghiệm viết lách, cũng chưa biết cách biến trải nghiệm của mình thành một câu chuyện có cấu trúc rõ ràng.
Sau buổi trò chuyện đầu tiên, chúng mình phải chủ động lên ý tưởng và xây dựng dàn ý tổng thể cho cuốn sách dựa trên những chia sẻ rời rạc từ anh. Các buổi phỏng vấn tiếp theo cũng không chỉ đơn thuần là lắng nghe, mà còn là quá trình gợi mở sâu hơn để khai thác thông tin cần thiết về những ngày đầu anh đến với nghề, các ca điều trị khó, hay những trăn trở khi anh xây dựng phòng khám đầu tiên.
Gợi ý:
“Chó xanh lông dài” – Câu chuyện nhân văn về sự chia ly
“Ông Quới” – Tình thân rạn vỡ và vòng lặp của tổn thương
“Dạo này có gì vui?” – Cách tìm thấy niềm vui của người trưởng thành
1.3. Đôi khi quá trình chấp bút sẽ không suôn sẻ
Nếu quá trình chấp bút thuận lợi, cuốn sách của bạn có thể sẽ lên kệ trong khoảng 2 – 3 tháng. Nhưng thực tế có những cuốn sách cần tốn nhiều thời gian hơn, thậm chí là cả năm để hoàn thành bản thảo. Lý do cho việc này đến từ rất nhiều nguyên nhân như ghostwriter (chấp bút sách) viết không đúng ý khách, khách không xác định được rõ nội dung ngay từ đầu, hoặc quá trình trao đổi giữa hai bên thiếu sự thống nhất.
Bản thân mình và án thư cũng có những lần “lệch sóng” với khách hàng như vậy. Dù đã viết được một nửa bản thảo, cả hai bên vẫn chưa tìm được tiếng nói chung, dẫn đến việc phải chỉnh sửa liên tục. Cuốn sách ấy kéo dài tới tận bảy tháng vẫn chưa thể hoàn thành, vừa tốn thời gian và công sức, vừa ảnh hưởng đến cảm hứng viết của đôi bên.
Sau dự án đó, chúng mình đã rút ra được bài học quan trọng rằng trước khi viết, ghostwriter (chấp bút sách) nhất định phải cùng khách hàng xác định thật rõ ràng mục tiêu, nội dung chính và giọng văn tổng thể của cuốn sách. Quá trình trao đổi ban đầu càng mơ hồ, việc viết cuốn sách về sau càng nhiều thử thách.
2. Ghostwriter cần chuẩn bị gì để viết sách hiệu quả?
Từ tất cả những trải nghiệm trên, mình muốn chia sẻ với bạn một điều rằng làm việc với vai trò là một ghostwriter (chấp bút sách), viết chỉ là bước cuối cùng. Trước đó, ghostwriter (chấp bút sách) sẽ cần rất nhiều kỹ năng khác để “giải mã” được khách hàng và giúp biến câu chuyện của họ thành sách:
- Kỹ năng phỏng vấn: Bạn sẽ không thể viết nếu không có đủ chất liệu. Mặt khác, chất liệu không đến từ việc ngồi chờ khách kể mà ghostwriter (chấp bút sách) cần biết cách đặt câu hỏi đúng lúc, đủ sâu và đủ khéo để khách hàng chia sẻ càng nhiều thông tin càng tốt.
- Kỹ năng phân tích, sắp xếp thông tin: Khách hàng có thể kể rất nhiều, nhưng không phải điều gì cũng đưa được vào sách. Đây là lúc ghostwriter (chấp bút sách) cần vận dụng kỹ năng phân tích của mình để chắt lọc ra thông tin giá trị nhất, từ đó sắp xếp và kết nối các chi tiết rời rạc thành một bản thảo hoàn chỉnh.
- Khả năng đồng cảm và thấu cảm: Sự khéo léo trong cách đặt câu hỏi phỏng vấn cho khách hàng đến từ khả năng đồng cảm, thấu cảm của ghostwriter (chấp bút sách). Chỉ khi thực sự đồng cảm với câu chuyện của họ, người chấp bút mới có thể viết ra những lời văn đúng ý khách hàng và chạm được đến cảm xúc của người đọc.
Mỗi dự án chấp bút sách sẽ là một thử thách mới cho ghostwriter (chấp bút sách) vì không có câu chuyện nào giống nhau, cũng không có công thức viết chung cho mọi khách hàng. Nhưng nếu bạn yêu viết, biết lắng nghe và thật lòng muốn giúp người khác lưu giữ lại hành trình của họ bằng con chữ, nghề ghostwriter (chấp bút sách) chắc chắn sẽ mang đến cho bạn những trải nghiệm vô cùng đáng giá.
Tác giả bài viết: Ngọc Ánh
Cố vấn nội dung: Hải Dương