Làm công việc viết sách hộ (chấp bút), mình may mắn được đồng hành cùng tác giả Hải Dương – tác giả của cuốn sách “Nằm nghe gió thổi sau hè”, người có nhiều kinh nghiệm trong việc viết sách và tự xuất bản, nhờ đó mà những bước chân đầu tiên của mình không quá bỡ ngỡ. Nhưng với cuốn đầu tiên, mình gần như chỉ “viết theo phân công”, chưa hình dung hết được quy trình chấp bút cụ thể như thế nào.
Phải đến cuốn thứ hai, thứ ba và đến khi chấp bút cùng team án thư, được trực tiếp cùng khách hàng lên đề cương, khai thác nội dung và xây dựng mạch truyện, mình mới thật sự hiểu rằng: viết sách không chỉ là ghi chép lại vài buổi trò chuyện hay chuyển lời nói thành chữ. Đằng sau một bản thảo hoàn chỉnh là cả một quy trình kỹ lưỡng và có chiến lược rõ ràng.
1. Các bước trong quy trình viết sách hộ
Mỗi dự án viết sách hộ mà mình từng tham gia đều bắt đầu bằng một cuộc trò chuyện kỹ lưỡng với khách hàng, không chỉ để hiểu về nội dung cuốn sách, mà còn để đôi bên hiểu rõ kỳ vọng của nhau. Cuộc trò chuyện có thể diễn ra qua Zoom hoặc gặp mặt trực tiếp, nhưng dù bằng hình thức nào, lời nói luôn giúp chúng mình thấu hiểu khách hàng tốt hơn so với những tin nhắn qua lại.
Sau buổi trao đổi, nếu hai bên cảm thấy “hợp gu”, chúng mình sẽ tiến hành báo giá và gửi hợp đồng chấp bút. Tùy vào độ dài, thể loại và mức độ tham gia của khách hàng (khách hàng tự viết một phần hay hoàn toàn do mình chấp bút), mức chi phí và tiến độ thực hiện sẽ được thống nhất cụ thể trong hợp đồng, sau đó mới bắt tay vào quy trình viết sách hộ chính thức.
1.1. Lắng nghe và hiểu câu chuyện
Bước đầu tiên trong quy trình viết sách hộ luôn là lúc chúng mình “lắng nghe bằng cả hai tai và cả trái tim”, không chỉ để nắm bắt thông tin, mà để hiểu thật rõ khách hàng là ai, họ nghĩ gì, cảm nhận như thế nào, muốn cuốn sách mang tinh thần và màu sắc gì. Bởi lẽ, viết sách hộ không chỉ là kể lại câu chuyện, mà là dùng ngôn ngữ của mình để truyền tải được đúng “chất” của người khác.
Mỗi khách hàng có một cách nghĩ, một nhịp cảm xúc và một cá tính rất riêng. Nếu người chấp bút không thực sự thấu hiểu sẽ rất dễ viết ra một bản thảo đúng chữ nhưng sai hồn. Mình hay gọi đây là giai đoạn “gỡ rối dòng suy nghĩ”, vì nhiều khách hàng tuy có ý tưởng nhưng chưa thật sự rõ mình muốn viết gì, hoặc có quá nhiều điều muốn nói mà chưa biết sắp xếp ra sao.
Mình từng gặp trường hợp này ngay từ dự án đầu tiên, khi mình còn là một người chấp bút “tự thân”. Do chủ quan, mình đã không dành đủ thời gian để nghiên cứu kỹ tính cách, góc nhìn và văn phong mong muốn của khách. Bản test đầu tiên gửi đi không được đánh giá cao vì mình viết đúng nhưng không ra chất của họ. May mắn là khách vẫn cho mình thêm cơ hội. Mình quay lại từ đầu, lắng nghe nhiều hơn, hỏi kỹ hơn và tập trung thật sự để hiểu khách hàng chứ không chỉ là hiểu câu chuyện, và cuối cùng, mình cũng “chốt” dự án thành công.
1.2. Xây dựng đề cương và tông giọng
Khi đã hiểu câu chuyện và thu thập đủ thông tin, bước tiếp theo là xây đề cương – “khung xương” của toàn bộ cuốn sách. Đề cương này sẽ bao gồm số chương dự kiến, nội dung chính của từng chương, những mốc thời gian hoặc chủ đề quan trọng. Sau đó, chúng mình sẽ gửi khách xem trước để góp ý hoặc bổ sung nếu cần.
Tông giọng của cuốn sách cũng được định hình ngay khi xây dựng đề cương. Liệu cốt truyện này sẽ hợp với giọng văn dí dỏm hay sâu sắc? Liệu khách hàng muốn diễn đạt theo lối nhẹ nhàng, gần gũi hay trào phúng, giễu nhại? Việc xác định tông giọng từ sớm sẽ giúp chúng mình đảm bảo sự nhất quán trong suốt quá trình viết sách hộ, đồng thời giúp cuốn sách phản ánh đúng cá tính của tác giả gốc mà không phải mất công sửa đổi nhiều lần.
1.3. Viết bản thảo từng chương (và phản hồi liên tục)
Thông thường, khi bắt tay vào viết bản thảo, chúng mình sẽ chia tiến độ theo từng chương để giữ được mạch cảm hứng khi viết và có thể triển khai ý tưởng liền mạch. Mỗi chương viết xong sẽ được gửi đi để nhận phản hồi ngay, nhờ đó có thể kịp thời điều chỉnh nếu cần, tránh ảnh hưởng đến tiến độ chung của cả dự án.
Gần đây, mình và án thư có chấp bút cho một khách hàng là giám đốc của một công ty xây dựng, mong muốn viết sách để ghi dấu hành trình làm nghề suốt nhiều năm. Sau khi gửi bản thảo của chương đầu tiên, anh đã gửi lại một đoạn video cảm ơn, nói rằng: “Anh không nghĩ câu chuyện đời mình khi được viết ra lại có thể khiến anh xúc động như thế.” Lúc đó, mình biết chắc rằng chúng mình đang đi đúng hướng và được tiếp thêm rất nhiều động lực để hoàn thiện những chương tiếp theo.
Gợi ý:
Khám phá 7 cuốn sách cải thiện vốn từ cực hiệu quả
10 cuốn sách thiếu nhi hay nên có trong tủ sách của trẻ
“Chữ xưa còn một chút này” – Hành trình đi sâu vào cái đẹp của tiếng Việt
1.4. Biên tập, chỉnh sửa, hoàn thiện
Bản thảo được hoàn thành cũng là lúc quá trình biên tập bắt đầu. Quá trình này bao gồm việc rà soát chính tả và điều chỉnh cấu trúc, tính logic, nhịp điệu câu văn,… Đây là khâu đòi hỏi bạn phải có sự kiên nhẫn và khả năng đọc hiểu tốt, bởi mỗi câu chuyện đều mang một nhịp điệu riêng, không thể “gọt” theo khuôn mẫu có sẵn.
Có những bản thảo biên tập rất nhanh, nhưng cũng có những bản thảo cần chỉnh sửa đến lần thứ tư, thứ năm mới thật sự hoàn chỉnh. Trước đây, khi còn làm việc độc lập, việc vừa viết vừa biên tập khiến khối lượng công việc của mình khá áp lực. Nhưng kể từ khi có sự đồng hành của team án thư, quy trình mình biên tập và hoàn thiện một cuốn sách đã “dễ thở” hơn không ít.
2. Thời gian và công cụ hỗ trợ quá trình viết sách hộ
Với kinh nghiệm thực tế từ các dự án mình và án thư đã thực hiện, thời gian cho mỗi giai đoạn trong quy trình viết sách hộ sẽ có sự linh động, nhưng thường là như sau:
- Giai đoạn trao đổi, phỏng vấn và thu thập tư liệu: Từ 1 đến 2 tuần.
- Lên đề cương và xác định tông giọng: Khoảng 1 tuần (bao gồm cả thời gian gửi đi – nhận góp ý – chỉnh sửa).
- Viết bản thảo từng chương và nhận phản hồi: Khoảng 4 – 6 tuần, tuỳ độ dài và độ phức tạp của nội dung.
- Chỉnh sửa, biên tập, hoàn thiện: Từ 1 – 2 tuần để có thể tinh chỉnh bản thảo đến phiên bản cuối cùng.
Như vậy, tổng thời gian lý tưởng để hoàn thiện một cuốn sách từ 40.000 – 50.000 từ thường rơi vào khoảng 2 – 3 tháng, nếu người chấp bút và khách hàng có sự phối hợp nhịp nhàng. Tuy nhiên, mốc thời gian này hoàn toàn có thể được rút ngắn nếu hai bên thống nhất rõ ràng từ đầu về tiến độ và cách làm việc.
Về công cụ hỗ trợ, để quá trình viết sách hộ và trao đổi thông tin diễn ra trơn tru, chúng mình thường dùng:
- Google Docs: là công cụ chính để viết và nhận phản hồi của khách hàng một cách tiện lợi nhất.
- Zalo hoặc Telegram: dùng cho việc trao đổi thông tin nhanh, gửi file ghi âm, hình ảnh.
- Google Sheets: để theo dõi tiến độ, lưu trữ thông tin và đánh dấu các mục cần chỉnh sửa/bổ sung.
Ngoài ra, tất cả các dữ liệu cần dùng trong quá trình chấp bút sẽ được phân loại rõ ràng và lưu trữ trên Google Drive để tất cả các thành viên tham gia vào quá trình chấp bút đều có thể theo dõi.
Dù quy trình viết sách hộ có thể được chia thành từng bước rõ ràng, nhưng sự thật là không có cuốn sách nào giống cuốn sách nào. Mỗi người đều có phong cách kể chuyện riêng và mỗi câu chuyện lại mang một “nhịp thở” khác nhau. Do đó, người viết sách hộ không chỉ đơn thuần là “viết thay”, mà là viết cùng – cùng một mục tiêu, cùng một tiếng nói, cùng đi đến phiên bản chân thật nhất của câu chuyện mà khách hàng muốn kể.
Tác giả bài viết: Ngọc Ánh