Trong quá trình biên tập bản thảo, mình đã từng làm việc với một số tác giả có sử dụng AI để viết sách. Có người dùng AI để lên dàn ý, có người dùng để viết nháp, cũng có người dùng như một công cụ hỗ trợ diễn đạt lại trải nghiệm của chính mình.
Viết sách bằng AI hiện nay vẫn là chủ đề gây nhiều tranh luận. Có người xem đây là cách làm hiệu quả, có người lại lo sách sẽ trở nên chung chung, thiếu dấu ấn cá nhân hoặc sai lệch thông tin nếu không được kiểm chứng kỹ. Bài viết dưới đây là góc nhìn của mình sau khi trực tiếp biên tập những bản thảo có sự hỗ trợ của AI.
1. Viết sách bằng AI là gì và vì sao chủ đề này gây tranh cãi?
Trước khi bàn việc viết sách bằng AI là tốt hay xấu, có lẽ cần hiểu rõ hơn khái niệm này. Viết sách bằng AI không nhất thiết có nghĩa là tác giả chỉ gõ một câu lệnh rồi để công cụ như ChatGPT viết toàn bộ cuốn sách từ đầu đến cuối. Trong thực tế, việc dùng AI để viết sách có rất nhiều mức độ khác nhau, từ hỗ trợ nhẹ ở khâu lên ý tưởng cho đến tham gia sâu vào quá trình tạo bản thảo.
Có người chỉ dùng AI để tìm hướng triển khai chủ đề. Có người dùng AI để xây dựng dàn ý chương sách. Có người dùng AI để chuyển những ghi chú rời rạc thành đoạn văn mạch lạc hơn. Cũng có người dùng AI để chỉnh lại câu chữ, tóm tắt tài liệu, gợi ý ví dụ hoặc phản biện bản thảo sau khi viết xong.
Vì vậy, nếu chỉ nhìn việc viết sách bằng AI theo hai thái cực “tốt” hoặc “xấu” thì sẽ hơi đơn giản. Điều quan trọng hơn là tác giả đang đặt AI ở vị trí nào trong quá trình viết. AI là người hỗ trợ tác giả làm rõ điều mình muốn nói, hay AI đang thay tác giả tạo ra gần như toàn bộ nội dung?
Hai cách dùng này rất khác nhau và cho ra hai kiểu bản thảo rất khác nhau.
1.1. Viết sách bằng AI không có nghĩa là để AI viết thay toàn bộ
Một tác giả có thể dùng AI để lên dàn ý, sau đó tự viết lại bằng trải nghiệm của mình. Một tác giả khác có thể dùng AI để chỉnh câu chữ sau khi đã hoàn thành bản nháp đầu tiên. Cũng có người dùng AI như một “người đọc thử”, đặt câu hỏi xem chương này có đoạn nào khó hiểu, luận điểm nào còn yếu, phần nào cần thêm ví dụ.
Những cách dùng này khá lành mạnh, vì tác giả vẫn giữ vai trò trung tâm trong quá trình viết. Họ vẫn là người quyết định cuốn sách nói về điều gì, sắp xếp nội dung ra sao, giữ lại câu chuyện nào, bỏ đi phần nào và chịu trách nhiệm với thông tin xuất hiện trong bản thảo.
Ngược lại, nếu tác giả chỉ đưa một chủ đề rất chung cho AI rồi lấy gần như nguyên văn nội dung công cụ tạo ra, bản thảo sẽ rất khó có chiều sâu. Lúc này, cuốn sách không còn được xây dựng từ trải nghiệm và tư duy của tác giả, mà chủ yếu là tập hợp những câu trả lời được AI tổng hợp lại từ các mẫu nội dung quen thuộc.
1.2. Vì sao nhiều người e ngại khi nhắc đến AI viết sách?
Nhiều người e ngại việc AI viết sách vì họ sợ sách mất đi tính thật. Điều này không khó hiểu, bởi một cuốn sách thường được người đọc kỳ vọng là kết quả của suy nghĩ, trải nghiệm và quá trình lao động nghiêm túc của tác giả. Khi biết một bản thảo có sử dụng AI, người đọc dễ đặt câu hỏi: Vậy đâu là phần của tác giả? Đâu là phần của công cụ? Cuốn sách này có thực sự đáng tin không?
Bên cạnh đó, việc AI có thể tạo nội dung rất nhanh cũng khiến nhiều người lo rằng thị trường sẽ xuất hiện nhiều cuốn sách na ná nhau. Khi ai cũng có thể tạo ra một bản thảo dài hàng chục nghìn chữ chỉ trong thời gian ngắn, ranh giới giữa một cuốn sách được đầu tư nghiêm túc và một sản phẩm nội dung làm vội sẽ trở nên khó nhận biết hơn.
Mình nghĩ nỗi lo này có cơ sở. Nhưng thay vì kết luận rằng viết sách bằng AI là xấu, có lẽ nên nhìn thẳng vào vấn đề: AI chỉ làm lộ rõ hơn sự khác biệt giữa một người có chất liệu thật và một người chưa có gì rõ ràng để nói. Nếu tác giả có trải nghiệm, có quan điểm, có khả năng chọn lọc và có trách nhiệm với bản thảo, AI có thể là công cụ hỗ trợ tốt. Nếu tác giả không có những điều đó, AI chỉ giúp bản thảo dài ra nhanh hơn, chứ không khiến cuốn sách có giá trị hơn.
Gợi ý:
3 lý do bạn nên viết sách cho riêng mình
10 cuốn sách chữa bí từ giúp bạn tăng vốn từ khi viết
4 điều tác giả cần biết trước khi làm việc với dịch vụ viết sách hộ
2. Viết sách bằng AI không xấu, vấn đề nằm ở cách dùng
Theo mình, viết sách bằng AI không xấu. Điều cần bàn không phải là tác giả có dùng AI hay không, mà là tác giả dùng AI đến đâu và dùng với ý thức như thế nào.
Nếu AI được dùng để gian dối, sao chép, tạo nội dung hàng loạt, không kiểm chứng thông tin và không bổ sung giá trị riêng, đó chắc chắn là vấn đề. Nhưng nếu AI được dùng như một công cụ hỗ trợ tư duy, giúp tác giả sắp xếp ý tưởng, diễn đạt rõ hơn và hoàn thiện bản thảo nhanh hơn, thì không thể nói việc đó là sai.
Một cuốn sách được viết với sự hỗ trợ của AI vẫn có thể có giá trị, miễn là phần cốt lõi của cuốn sách đến từ con người: trải nghiệm thật, quan điểm thật, chuyên môn thật và trách nhiệm thật với từng điều mình viết ra.
2.1. AI là công cụ hỗ trợ, không phải người thay thế tác giả
Máy ảnh không tự tạo nên một nhiếp ảnh gia. Phần mềm thiết kế không tự tạo nên một nhà thiết kế. Máy tính cũng không tự tạo nên một người viết giỏi. AI cũng vậy, nó chỉ là công cụ và giá trị của công cụ phụ thuộc rất nhiều vào người sử dụng.
Cùng một công cụ AI, một người có thể dùng để tạo ra những đoạn văn chung chung, đọc lên nghe đúng nhưng rất khó nhớ. Một người khác lại có thể dùng để hệ thống hóa kinh nghiệm nhiều năm, đặt thêm câu hỏi cho chính mình và biến những ghi chú rời rạc thành một bản thảo có cấu trúc hơn.
Vì vậy, khi làm việc với các bản thảo có sử dụng AI, mình thường không quan tâm quá nhiều đến việc tác giả có dùng AI hay không. Điều mình quan tâm hơn là sau lớp câu chữ ấy, tác giả có thực sự xuất hiện không. Có trải nghiệm của tác giả không? Có cách nhìn riêng không? Có điều gì chỉ người đó mới viết được không? Nếu câu trả lời là có, AI không làm cuốn sách kém đi. Trong nhiều trường hợp, AI còn giúp quá trình viết trở nên nhẹ nhàng hơn.
2.2. Sử dụng AI trong công việc sáng tạo đã trở thành xu hướng
Việc dùng AI trong công việc hiện nay không còn là chuyện quá xa lạ. Theo Stanford AI Index Report 2025 (1), 78% tổ chức được khảo sát cho biết đã sử dụng AI trong năm 2024, tăng từ mức 55% của năm trước. Báo cáo này cũng ghi nhận việc sử dụng AI tạo sinh trong các chức năng kinh doanh đã tăng mạnh trong cùng giai đoạn.
McKinsey cũng ghi nhận xu hướng tương tự trong báo cáo “The state of AI in early 2024” (2), khi 65% người tham gia khảo sát cho biết tổ chức của họ thường xuyên sử dụng AI tạo sinh trong ít nhất một chức năng kinh doanh.
Những con số này không nhằm khẳng định rằng cứ dùng AI là tốt, mà để cho thấy AI đã trở thành một phần trong cách nhiều người làm việc. Lập trình viên dùng AI để hỗ trợ viết code. Người làm marketing dùng AI để lên ý tưởng. Nhân sự dùng AI để soạn tài liệu. Người làm nội dung dùng AI để nghiên cứu, viết nháp và biên tập. Trong bối cảnh đó, việc một tác giả dùng AI để hỗ trợ viết sách không phải điều quá bất thường.
Điều quan trọng là người viết có hiểu giới hạn của công cụ này hay không.
2.3. Nội dung có AI hỗ trợ vẫn cần giá trị thật cho người đọc
Với những người làm nội dung web, một câu hỏi rất thường gặp là: dùng AI có ảnh hưởng đến SEO không? Theo hướng dẫn của Google Search Central (3), Google không đánh giá nội dung chỉ dựa trên việc nó được con người hay AI tạo ra. Điều Google nhấn mạnh là nội dung có hữu ích, đáng tin cậy và được tạo ra để phục vụ người đọc hay không.
Google cũng có tài liệu riêng về “people-first content” (4), khuyến khích người làm nội dung tự đánh giá xem bài viết có cung cấp thông tin gốc, phân tích có chiều sâu, giá trị bổ sung và chuyên môn thực sự hay không.
Điều này cũng có thể áp dụng với sách. Một bản thảo có AI hỗ trợ không tự động trở thành bản thảo kém chất lượng. Nhưng nếu cuốn sách chỉ lặp lại những thông tin chung chung đã có ở khắp nơi, không có kinh nghiệm riêng, không có ví dụ thật, không có phân tích của tác giả và không đem lại điều gì mới cho người đọc, thì dù có dùng AI hay không, bản thảo đó vẫn khó trở thành một cuốn sách đáng đọc.
3. Ưu điểm của AI hỗ trợ viết sách: nhanh hơn, ít lỗi vặt hơn, dễ bắt đầu hơn
Khi biên tập các bản thảo được viết với sự hỗ trợ của AI, mình thấy AI có một số ưu điểm rất rõ. Nếu biết dùng đúng cách, AI có thể giúp tác giả tiết kiệm thời gian, giảm bớt áp lực khi bắt đầu và hạn chế một số lỗi kỹ thuật cơ bản trong bản thảo.
Tất nhiên, những ưu điểm này không có nghĩa là bản thảo AI luôn tốt. Nó chỉ cho thấy AI có thể làm tốt một phần công việc mà trước đây tác giả phải mất rất nhiều thời gian để xử lý thủ công.
3.1. AI giúp tác giả vượt qua cảm giác bí ý tưởng
Rất nhiều người có chất liệu để viết sách, nhưng lại không biết bắt đầu từ đâu. Họ có kinh nghiệm làm nghề, có câu chuyện cá nhân, có bài học thực tế, nhưng khi ngồi trước màn hình trắng thì mọi thứ trở nên rối. Không biết mở đầu thế nào. Không biết chương nào nên viết trước. Không biết ý này có nên đưa vào sách hay không. Không biết sắp xếp trải nghiệm của mình thành một hành trình đọc như thế nào.
Trong những trường hợp này, AI có thể là một công cụ hỗ trợ khá tốt. Tác giả có thể đưa cho AI những ý chính, nhóm độc giả mục tiêu, mục đích cuốn sách và một vài câu chuyện quan trọng. Từ đó, AI có thể gợi ý dàn ý ban đầu, chia nhóm nội dung hoặc đặt ra một số câu hỏi giúp tác giả khai thác sâu hơn trải nghiệm của mình.
Một nghiên cứu được công bố trên tạp chí Science cho thấy ChatGPT có thể giúp tăng năng suất trong các nhiệm vụ viết chuyên môn: thời gian hoàn thành giảm 40% và chất lượng đầu ra tăng 18% trong bối cảnh nghiên cứu cụ thể.
Từ góc nhìn biên tập, mình thấy điều này khá gần với thực tế. AI có thể giúp người viết đi nhanh hơn qua giai đoạn khởi động. Nhưng đi nhanh hơn không đồng nghĩa với việc bản thảo đã đủ tốt để xuất bản. Sau bản nháp đầu tiên, tác giả vẫn cần đọc lại, bổ sung trải nghiệm, kiểm tra tính chính xác và biên tập kỹ để cuốn sách thật sự có chiều sâu.
3.2. Bản thảo viết bằng AI thường ít lỗi chính tả hơn
Một ưu điểm khá rõ của các bản thảo có AI hỗ trợ là ít lỗi chính tả hơn so với nhiều bản thảo viết thô hoàn toàn bằng tay. AI thường xử lý khá tốt các lỗi cơ bản như sai dấu câu, thiếu chủ ngữ, lặp từ quá gần nhau hoặc diễn đạt quá khó hiểu ở cấp độ câu.
Điều này giúp bản thảo ban đầu trông “sạch” hơn. Với người biên tập, một bản thảo ít lỗi chính tả cũng giúp tiết kiệm thời gian ở lớp sửa kỹ thuật, để có thể tập trung nhiều hơn vào cấu trúc, luận điểm, ví dụ, mạch chương và giọng văn của tác giả.
Tuy nhiên, ít lỗi chính tả không có nghĩa là bản thảo đã tốt. Một văn bản có thể rất sạch về mặt câu chữ nhưng vẫn thiếu chiều sâu. Câu nào cũng đúng ngữ pháp, đoạn nào cũng mượt, nhưng đọc xong lại không nhớ được điều gì. Đây là điểm mà nhiều tác giả dễ nhầm. Họ nhìn bản thảo AI tạo ra và thấy chữ nghĩa khá tròn trịa, nên nghĩ rằng như vậy là đủ. Nhưng với sách, “tròn trịa” chỉ là bước đầu. Điều quan trọng hơn là bản thảo có nói được điều gì thật sự thuộc về tác giả hay không.
3.3. AI có thể giúp người có trải nghiệm viết sách nhanh hơn
Mình từng làm việc với một tác giả là doanh nhân có tốc độ viết sách vào hàng nhanh nhất trong số những người mình từng gặp. Có một khoảng thời gian khoảng một, hai tháng không liên hệ, sau đó anh quay lại và nói rằng mình đã viết xong hai cuốn sách, đồng thời đang viết cuốn thứ ba.
Điều thú vị là anh không hề ngại chia sẻ rằng mình có dùng AI để viết. Nhưng lý do anh viết được nhanh và nhiều không phải vì AI tự nghĩ thay anh mọi thứ. Lý do chính là anh đã có chất liệu rất rõ từ trải nghiệm kinh doanh của mình. Những gì anh viết là việc anh đã làm, những vấn đề anh đã gặp, những bài học anh đã trả giá và những quan điểm anh đã hình thành sau nhiều năm điều hành doanh nghiệp.
Trong trường hợp này, AI giống như một công cụ giúp anh chuyển trải nghiệm thành lời văn nhanh hơn. Anh có sẵn câu chuyện, có sẵn tư duy, có sẵn hệ thống quan điểm. AI hỗ trợ anh sắp xếp lại, diễn đạt lại và triển khai thành bản thảo mạch lạc hơn.
Đây là một ví dụ rất rõ cho việc AI không làm giảm giá trị của người viết nếu người viết thật sự có điều để nói. Ngược lại, với những tác giả đã có nền tảng trải nghiệm dày, AI có thể giúp họ rút ngắn thời gian viết đáng kể. Vấn đề nằm ở chỗ tác giả có đang dùng AI để diễn đạt trải nghiệm của mình hay dùng AI để bù đắp cho việc bản thân chưa có chất liệu.
4. Nhược điểm thường gặp ở bản thảo viết bằng AI
Dù AI hỗ trợ khá tốt, các bản thảo viết bằng AI vẫn có những nhược điểm rất dễ nhận ra khi đọc kỹ. Những nhược điểm này không phải lúc nào cũng nằm ở lỗi chính tả hay lỗi ngữ pháp, mà thường nằm ở văn phong, cấu trúc ý và độ riêng của bản thảo.
Nói cách khác, AI có thể giúp bản thảo trông ổn hơn ở bề mặt, nhưng nếu tác giả không can thiệp đủ sâu, cuốn sách vẫn rất dễ bị nhạt.
4.1. Nội dung dễ chung chung nếu thiếu trải nghiệm cá nhân
Điểm chung mình thường gặp ở nhiều bản thảo phụ thuộc quá nhiều vào AI là nội dung rất đúng, nhưng đúng theo cách ai cũng có thể nói được. Khi viết về lãnh đạo, AI thường nhắc đến tầm nhìn, giao tiếp, truyền cảm hứng, xây dựng đội nhóm. Khi viết về nuôi dạy con, AI dễ đi theo các ý như lắng nghe con, tôn trọng cảm xúc, đồng hành cùng con. Khi viết về phát triển bản thân, AI thường xoay quanh kỷ luật, mục tiêu, thói quen và tư duy tích cực.
Những ý này không sai. Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, bản thảo sẽ rất khó khác biệt. Người đọc có thể gặp những nội dung tương tự trong nhiều bài viết, video, khóa học hoặc cuốn sách khác. Một cuốn sách cần nhiều hơn những điều đúng chung chung. Nó cần câu chuyện cụ thể, bối cảnh cụ thể, chi tiết cụ thể và góc nhìn của một con người cụ thể.
Ví dụ, thay vì chỉ viết rằng “người lãnh đạo cần biết lắng nghe nhân viên”, tác giả có thể kể về một lần mình đã không lắng nghe và phải trả giá bằng việc mất đi một nhân sự giỏi. Thay vì chỉ viết rằng “cha mẹ nên đồng hành cùng con”, tác giả có thể kể về một buổi tối mình đã định mắng con nhưng cuối cùng nhận ra con đang sợ hãi chứ không phải bướng bỉnh. Những chi tiết như vậy khiến bản thảo có đời sống hơn rất nhiều.
AI không thể tự biết những điều này nếu tác giả không cung cấp.
4.2. Văn phong AI thường lặp lại một số cấu trúc quen thuộc
Một nhược điểm khác của bản thảo viết bằng AI là văn phong dễ lặp. AI thường tạo ra những cấu trúc câu rất quen, ví dụ như “không chỉ… mà còn…”, “trong bối cảnh hiện nay…”, “có thể thấy rằng…”, “điều quan trọng là…”, “đây chính là lý do…”. Những cấu trúc này không sai, nhưng nếu lặp lại quá nhiều lần trong một bản thảo dài, người đọc sẽ thấy mệt.
Ngoài ra, AI cũng hay viết theo kiểu chia nhỏ ý thành nhiều câu ngắn liên tiếp. Cách viết này có thể phù hợp với caption mạng xã hội hoặc bài đăng ngắn, nhưng khi đưa vào sách, nó dễ tạo cảm giác vụn vặt. Một cuốn sách cần nhịp văn có độ liền mạch hơn. Có câu ngắn để tạo điểm nhấn, nhưng cũng cần những câu dài vừa đủ để triển khai ý, dẫn dắt cảm xúc và giữ mạch đọc ổn định.
Đây là lý do một bản thảo viết bằng AI vẫn cần được biên tập văn phong. Biên tập không chỉ là sửa lỗi chính tả, mà còn là làm cho câu văn bớt máy móc, bớt lặp cấu trúc và gần hơn với giọng thật của tác giả.
4.3. Câu văn dễ bị vụn nếu tác giả không biết ra câu lệnh
Nhiều người nghĩ dùng AI để viết sách rất đơn giản: chỉ cần gõ yêu cầu rồi lấy kết quả. Nhưng thực tế, muốn viết sách bằng AI cũng cần có tư duy ra câu lệnh. Nếu câu lệnh quá chung, AI sẽ trả về nội dung chung. Nếu câu lệnh không nói rõ đối tượng đọc, giọng văn, độ sâu, bối cảnh, trải nghiệm cần đưa vào, AI sẽ tự chọn một cách viết an toàn và phổ thông nhất.
Ví dụ, nếu chỉ yêu cầu “viết cho tôi một chương sách về quản lý thời gian”, AI có thể tạo ra một chương rất quen thuộc với các ý như lập kế hoạch, ưu tiên công việc, tránh trì hoãn, sử dụng công cụ quản lý. Nhưng nếu tác giả nói rõ: “Tôi là một người mẹ có con nhỏ, từng rất cầu toàn trong công việc, sau khi sinh con phải học lại cách quản lý thời gian trong những khoảng rất ngắn. Hãy giúp tôi viết một chương sách dành cho phụ nữ đi làm sau sinh, giọng gần gũi, có chiều sâu, không dùng các cấu trúc sáo rỗng, mỗi luận điểm cần gợi ý chỗ để tôi thêm trải nghiệm cá nhân”, kết quả sẽ khác hơn rất nhiều.
Câu lệnh tốt không chỉ yêu cầu AI viết. Câu lệnh tốt giúp AI hiểu tác giả là ai, độc giả là ai, chất liệu chính nằm ở đâu, văn phong cần tránh điều gì và bản thảo nên được triển khai theo hướng nào. Vì vậy, người dùng AI để viết sách vẫn cần có tư duy nội dung. Nếu không, AI chỉ tạo ra một bản thảo có vẻ đầy đủ nhưng thiếu cá tính.
5. Rủi ro lớn nhất khi dùng AI để viết sách là sai thông tin
Nếu chỉ nói về văn phong, bản thảo AI có thể sửa được. Nếu chỉ nói về cấu trúc, bản thảo AI cũng có thể biên tập lại. Nhưng rủi ro lớn nhất khi dùng AI để viết sách nằm ở thông tin.
AI có thể tạo ra một câu trả lời nghe rất hợp lý nhưng thực tế lại sai. Điều này đặc biệt nguy hiểm với sách chuyên môn, sách giáo dục, sách sức khỏe, sách tài chính, sách pháp lý hoặc bất kỳ bản thảo nào có sử dụng nghiên cứu, số liệu và trích dẫn.
5.1. AI có thể tạo ra thông tin sai nhưng nghe rất thuyết phục
OpenAI gọi hiện tượng này là hallucination (5), tức là mô hình ngôn ngữ tạo ra những câu trả lời tự tin nhưng không đúng sự thật. Đây là một trong những vấn đề lớn của các công cụ AI hiện nay, bởi nội dung sai không phải lúc nào cũng trông giống nội dung sai. Nó có thể được viết bằng giọng rất chắc chắn, có cấu trúc rõ ràng và nghe rất thuyết phục.
Trong quá trình làm bản thảo, lỗi này rất dễ bị bỏ qua nếu tác giả quá tin vào AI. Một đoạn văn có thể nhắc đến một nghiên cứu, một chuyên gia, một con số hoặc một sự kiện lịch sử nghe rất hợp lý. Nhưng khi kiểm tra lại, nghiên cứu đó có thể không tồn tại, số liệu đó có thể sai, hoặc kết luận đã bị diễn giải lệch khỏi nguồn gốc.
Vì vậy, khi dùng AI để viết sách, tác giả không nên xem AI là nguồn sự thật cuối cùng. AI có thể hỗ trợ tìm hướng, nhưng mọi thông tin quan trọng vẫn cần được kiểm chứng.
5.2. AI có thể bịa nguồn, bịa số liệu và bịa trích dẫn
Một trong những lỗi đáng lo nhất là AI có thể bịa nguồn. Công cụ này có thể tạo ra tên bài nghiên cứu nghe rất học thuật, tên tác giả rất giống thật, tên tạp chí rất uy tín và năm xuất bản rất cụ thể. Nhưng khi tra lại, nguồn đó không tồn tại hoặc có tồn tại nhưng không nói điều mà AI đang gán cho nó.
Điều này đặc biệt nguy hiểm nếu tác giả đang viết sách chuyên môn. Một cuốn sách về sức khỏe, giáo dục, tài chính, pháp lý hoặc nuôi dạy con không thể sử dụng nguồn theo kiểu “AI nói vậy”. Tác giả cần mở nguồn thật, đọc tài liệu gốc và kiểm tra xem thông tin mình đưa vào bản thảo có chính xác hay không.
Với những nội dung cần dẫn chứng, tốt nhất nên ưu tiên nguồn chính thống như báo cáo của tổ chức uy tín, bài nghiên cứu khoa học, website chính thức của cơ quan chuyên môn hoặc sách/tài liệu có thông tin xuất bản rõ ràng. Không nên lấy những đường link AI gợi ý mà chưa kiểm tra, cũng không nên đưa trích dẫn vào sách khi chưa chắc câu đó có thật sự tồn tại.
5.3. Với sách, sai thông tin có thể ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín tác giả
Một bài đăng mạng xã hội nếu sai có thể sửa hoặc xóa khá nhanh. Nhưng một cuốn sách sau khi in và phát hành thì khác. Khi sách đã đến tay độc giả, nhà phát hành, thư viện, đối tác hoặc khách hàng, việc sửa lỗi sẽ phức tạp hơn rất nhiều.
Độc giả cũng thường có kỳ vọng cao hơn với sách. Họ tin rằng sách đã trải qua quá trình viết, biên tập và kiểm tra cẩn thận hơn một bài đăng ngắn trên mạng. Vì vậy, nếu trong sách xuất hiện nhiều thông tin sai, người bị ảnh hưởng đầu tiên chính là tác giả.
Uy tín của một tác giả không chỉ đến từ việc viết hay, mà còn đến từ việc viết đúng, viết có trách nhiệm và tôn trọng người đọc. AI có thể giúp tác giả viết nhanh hơn, nhưng không thể thay tác giả chịu trách nhiệm với nội dung đã xuất bản dưới tên mình.
6. Nên dùng AI như thế nào để viết sách có giá trị?
Theo mình, câu trả lời không phải là ngừng dùng AI. Câu trả lời là dùng AI đúng vị trí. AI nên là công cụ hỗ trợ quá trình viết, không phải người thay tác giả quyết định toàn bộ nội dung cuốn sách.
Một bản thảo có AI hỗ trợ vẫn có thể trở thành một cuốn sách tốt nếu tác giả biết cách cung cấp chất liệu, biết kiểm soát giọng văn, biết phản biện nội dung và biết kiểm chứng thông tin. Ngược lại, nếu chỉ giao toàn bộ cho AI, bản thảo rất dễ nhanh nhưng nông, mượt nhưng nhạt, dài nhưng không có gì thật sự đáng nhớ.
6.1. Dùng AI để lên dàn ý nhưng không giao toàn bộ cấu trúc cho AI
AI rất hữu ích khi tác giả chưa biết nên bắt đầu từ đâu. Bạn có thể đưa cho AI chủ đề cuốn sách, chân dung độc giả, mục tiêu bản thảo, những ý chính muốn triển khai và một số câu chuyện quan trọng. Từ đó, AI có thể gợi ý dàn ý tổng thể, cách chia chương hoặc thứ tự triển khai nội dung.
Tuy nhiên, dàn ý của AI chỉ nên là bản tham khảo. Tác giả vẫn cần tự hỏi: mạch đọc này có đúng với hành trình mình muốn đưa độc giả đi qua không? Chương nào thật sự cần thiết? Chương nào còn chung chung? Chương nào cần thêm trải nghiệm cá nhân? Có phần nào đang bị giống quá nhiều cuốn sách khác trên thị trường không?
Một cuốn sách tốt cần có hành trình đọc. Độc giả bắt đầu từ đâu, đi qua những nhận thức nào và kết thúc với sự thay đổi gì? Đây là điều tác giả cần quyết định, không nên giao hoàn toàn cho AI.
6.2. Dùng AI để hỗ trợ diễn đạt nhưng không bê nguyên văn vào bản thảo
AI có thể viết câu khá trôi, nhưng câu chữ trôi chưa chắc đã có bản sắc. Vì vậy, khi nhận một đoạn AI viết, tác giả nên xem đó là bản nháp thô, không phải bản cuối cùng.
Sau khi có bản nháp, hãy sửa lại bằng giọng của mình. Thêm ví dụ thật, thêm bối cảnh thật, thêm nhận xét riêng và bỏ bớt những cụm từ nghe quá quen thuộc. Nếu đoạn văn nào đọc lên thấy giống một bài viết tổng hợp trên mạng, hãy tự hỏi: mình có thể thêm trải nghiệm nào vào đây để đoạn này thật hơn không?
6.3. Dùng AI để phản biện bản thảo thay vì chỉ viết cho nhanh
Một cách dùng AI khá tốt là dùng để phản biện bản thảo. Thay vì chỉ yêu cầu AI viết tiếp, tác giả có thể hỏi AI những câu như: chương này có đoạn nào còn chung chung không, luận điểm nào cần ví dụ cụ thể hơn, phần nào bị lặp ý, đoạn nào nghe giống bài viết quảng cáo hơn là sách, có chỗ nào cần kiểm chứng nguồn không?
Khi dùng AI như một người đọc thử, tác giả có thể phát hiện một số vấn đề sớm hơn. Tất nhiên, phản hồi của AI cũng không phải chân lý. Nhưng nó có thể giúp người viết nhìn bản thảo từ một góc khác trước khi gửi cho biên tập viên hoặc độc giả đọc thử.
Cách dùng này cũng giúp tác giả tránh tâm lý chỉ dùng AI để tăng tốc. Viết nhanh là một lợi thế, nhưng viết sách không nên chỉ chạy theo tốc độ. Một cuốn sách cần được đọc lại, nghĩ lại và sửa lại nhiều lần để trở nên rõ hơn, sâu hơn và gần hơn với điều tác giả thật sự muốn nói.
6.4. Muốn viết sách bằng AI vẫn cần biết cách đặt câu lệnh
Dùng AI để viết sách không phải cứ gõ một yêu cầu đơn giản là xong. Câu lệnh càng mơ hồ, bản thảo càng dễ chung chung. Muốn AI hỗ trợ tốt, tác giả cần biết mình muốn gì, viết cho ai, giọng văn ra sao, cần tránh điều gì và đâu là chất liệu không thể thiếu trong bản thảo.
Một câu lệnh tốt nên có đủ bối cảnh. Tác giả nên nói rõ vai trò của mình, nhóm độc giả mục tiêu, mục đích chương sách, những ý bắt buộc phải có, trải nghiệm cá nhân muốn đưa vào, độ dài mong muốn, giọng văn cần hướng tới và những kiểu diễn đạt cần tránh. Với bản thảo sách, tác giả cũng nên yêu cầu AI viết đoạn văn liền mạch, hạn chế câu vụn, tránh lạm dụng các cấu trúc quen như “không chỉ… mà còn…” hoặc những câu mở đầu quá sáo rỗng.
Nói cách khác, muốn dùng AI tốt, người viết vẫn cần có tư duy nội dung. AI có thể hỗ trợ triển khai, nhưng tác giả phải là người điều khiển hướng đi của bản thảo. Nếu không biết mình muốn gì, AI sẽ tạo ra một nội dung an toàn, tròn trịa và giống rất nhiều nội dung khác.
6.5. Luôn thêm trải nghiệm, quan điểm và giọng văn cá nhân
Nếu chỉ có một lời khuyên cho người muốn viết sách bằng AI, mình nghĩ đó là: đừng để AI lấy mất phần người nhất trong cuốn sách của bạn.
Một cuốn sách đáng đọc thường có trải nghiệm thật, quan điểm riêng và giọng văn riêng. Trải nghiệm thật giúp cuốn sách có chất liệu. Quan điểm riêng giúp cuốn sách có lập trường. Giọng văn riêng giúp người đọc nhận ra tác giả chứ không chỉ nhận ra một văn bản được viết đúng ngữ pháp.
AI có thể hỗ trợ cả ba phần này, nhưng không thể tự tạo ra chúng từ con số không. Tác giả cần cung cấp cho AI những chất liệu như: tôi từng gặp trường hợp này, tôi từng nghĩ như vậy nhưng sau này thay đổi, tôi không đồng ý hoàn toàn với quan điểm phổ biến này, đây là lỗi tôi thấy nhiều người mới thường mắc, đây là bài học tôi phải trả giá mới hiểu được.
Những chất liệu như vậy giúp bản thảo có đời sống hơn rất nhiều. Khi đó, AI không thay tác giả viết sách, mà chỉ giúp tác giả đưa những điều mình đã có ra trang giấy nhanh hơn và rõ hơn.
Viết sách bằng AI không xấu. Điều quan trọng là tác giả có đủ tỉnh táo để dùng AI như một công cụ hỗ trợ, chứ không để AI thay mình tạo ra toàn bộ cuốn sách. Một bản thảo hay vẫn cần trải nghiệm thật, góc nhìn riêng, giọng văn cá nhân và sự kiểm chứng thông tin cẩn thận. AI có thể giúp quá trình viết nhanh hơn, nhưng phần khiến cuốn sách trở nên đáng nhớ vẫn phải đến từ chính tác giả.
Tại án thư, mình luôn tin rằng mỗi bản thảo đều cần được lắng nghe và chăm chút theo cách riêng. Nếu bạn đang có một bản thảo viết bằng AI, hoặc cần trao đổi thêm về quá trình biên tập, hoàn thiện bản thảo của mình, bạn có thể nhắn cho mình qua email: maisuongtran248@gmail.com
Tác giả bài viết: Mai Sương
Tài liệu tham khảo trong bài viết:
- Stanford HAI. “The 2025 AI Index Report.”
Link: https://hai.stanford.edu/ai-index/2025-ai-index-report - McKinsey & Company. “The state of AI in early 2024.”
Link: https://www.mckinsey.com/capabilities/quantumblack/our-insights/the-state-of-ai-2024 - Google Search Central. “Google Search’s guidance about AI-generated content.”
Link: https://developers.google.com/search/blog/2023/02/google-search-and-ai-content - Google Search Central. “Creating helpful, reliable, people-first content.”
Link: https://developers.google.com/search/docs/fundamentals/creating-helpful-content - OpenAI. “Why language models hallucinate.”
Link: https://openai.com/index/why-language-models-hallucinate/