Khi thuê người viết sách, nhiều tác giả thường tìm người có kinh nghiệm trong đúng lĩnh vực của mình. Nhưng sau một vài dự án chấp bút, mình nhận ra rằng chuyên môn chưa hẳn là yếu tố quyết định.
Mình từng kết nối một bác sĩ với người chấp bút có nền tảng y khoa. Tuy nhiên, dự án không đi xa vì giọng văn quá chuyên ngành, trong khi cuốn sách lại hướng đến độc giả phổ thông.
Vậy khi thuê người viết sách, đâu là những tiêu chí thực sự đáng quan tâm? Dưới đây là 4 điều mình nghĩ tác giả nên cân nhắc trước khi đưa ra quyết định.
1. Đừng chỉ chọn người từng viết đúng lĩnh vực của bạn
Đây có lẽ là hiểu lầm phổ biến nhất khi thuê người viết sách.
Nhiều người cho rằng nếu muốn viết sách về tài chính thì phải tìm người từng viết sách tài chính. Muốn viết sách về giáo dục thì phải tìm người đã có kinh nghiệm trong ngành giáo dục. Muốn viết tự truyện thì nên tìm người chuyên làm tự truyện.
Nghe có vẻ hợp lý, nhưng thực tế không phải lúc nào cũng vậy.
Mình từng làm việc với một bác sĩ muốn xuất bản cuốn sách về sức khỏe dành cho độc giả phổ thông. Ban đầu, anh mong muốn tìm một người chấp bút có nền tảng y tế hoặc từng tham gia các dự án sách y khoa. Thực tế, mình đã kết nối được một vài người đáp ứng đúng tiêu chí đó.
Tuy nhiên, dự án lại không đi đến đâu.
Vấn đề không nằm ở chuyên môn. Những người đó đều hiểu ngành rất tốt. Thậm chí có người còn có kinh nghiệm viết nhiều hơn mình. Nhưng phần lớn nội dung được triển khai theo góc nhìn của người trong nghề, sử dụng khá nhiều thuật ngữ và cách diễn đạt quen thuộc với giới chuyên môn. Trong khi đó, cuốn sách lại hướng tới những người hoàn toàn không học y.
Từ trải nghiệm đó, mình nhận ra rằng khi thuê người viết sách, hiểu lĩnh vực của tác giả mới chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ là phải hiểu độc giả. Bởi thực tế, phần lớn chuyên gia không gặp khó khăn khi viết sách vì họ biết quá ít. Ngược lại, họ thường gặp khó khăn vì biết quá nhiều. Những điều đã trở nên hiển nhiên với họ lại có thể hoàn toàn xa lạ với người đọc.
Đó là lý do mình cho rằng điều quan trọng nhất ở một người chấp bút không phải là họ biết bao nhiêu về lĩnh vực của bạn, mà là họ có khả năng khai thác kiến thức và trải nghiệm từ bạn hay không. Một doanh nhân có thể sở hữu hàng chục năm kinh nghiệm kinh doanh. Một bác sĩ có thể có hàng nghìn ca điều trị thực tế. Một người mẹ có thể tích lũy vô số trải nghiệm trong hành trình nuôi dạy con. Những chất liệu đó vốn đã nằm ở phía tác giả.
Người chấp bút không phải người tạo ra chúng. Điều họ cần làm là biết cách đặt câu hỏi, khai thác thông tin, sắp xếp ý tưởng và chuyển hóa chúng thành một cuốn sách mà độc giả có thể dễ dàng tiếp nhận.
Suy cho cùng, người chấp bút không chỉ dịch ý tưởng thành câu chữ. Họ còn phải dịch kiến thức chuyên môn thành ngôn ngữ của độc giả. Vì vậy, trước khi thuê người viết sách, hãy nhìn xa hơn kinh nghiệm chuyên ngành. Điều đáng quan tâm hơn là người đó có hiểu cách làm sách, hiểu độc giả và biết cách kể chuyện hay không.
2. Hãy đọc những gì họ từng viết trước khi quyết định hợp tác
Nếu chỉ được chọn một cách để đánh giá người chấp bút, mình sẽ chọn việc đọc những gì họ từng viết.
Nhiều tác giả khi thuê người viết sách thường xem hồ sơ năng lực, số năm kinh nghiệm hoặc danh sách dự án đã thực hiện. Những thông tin này có giá trị, nhưng chưa chắc phản ánh đúng khả năng của người viết.
Trong khi đó, các bài viết công khai lại cho bạn thấy rất nhiều điều.
Bạn có thể tìm đọc:
- Website cá nhân
- Blog
- Newsletter
- Những cuốn sách họ từng tham gia
Qua cách viết, bạn sẽ cảm nhận được cách họ tư duy, cách họ diễn đạt và cách họ tiếp cận một vấn đề. Giọng văn là thứ rất khó giả. Một người có thể giới thiệu mình là người chấp bút giàu kinh nghiệm, nhưng chỉ cần đọc vài bài viết, bạn gần như đã biết mình có cảm thấy đồng điệu với người đó hay không.
Điều này đặc biệt quan trọng khi thuê người viết sách. Bởi một dự án sách thường kéo dài nhiều tháng. Nếu ngay từ đầu bạn đã không cảm thấy thoải mái với cách người đó sử dụng ngôn từ hoặc triển khai ý tưởng, quá trình hợp tác về sau rất dễ trở nên nặng nề.
Đôi khi, cảm giác “hợp người” lại là yếu tố quyết định sự thành công của cả dự án.
Gợi ý:
Quy trình viết sách hộ diễn ra như thế nào?
4 điều tác giả cần biết trước khi làm việc với dịch vụ viết sách hộ
3. Đừng ngại yêu cầu một bài viết thử có trả phí
Đây là điều mình nghĩ rất nhiều tác giả nên làm nhưng lại thường bỏ qua. Khi thuê người viết sách cho một dự án kéo dài nhiều tháng, việc đánh giá qua vài cuộc trò chuyện đôi khi là chưa đủ. Một bài viết thử sẽ giúp cả hai bên hiểu nhau hơn rất nhiều.
Bạn có thể đề nghị người chấp bút thực hiện:
- Một chương ngắn
- Một phần mở đầu
- Một bài viết khoảng 3.000–5.000 từ
Điều quan trọng là phần viết thử này nên được trả phí. Đây không chỉ là sự tôn trọng đối với công sức của người viết mà còn giúp cả hai nghiêm túc hơn trong quá trình làm việc.
Thông qua bài viết thử, tác giả có thể đánh giá:
- Người chấp bút có hiểu đúng tinh thần cuốn sách không?
- Họ có đặt đúng câu hỏi không?
- Họ có khai thác được những điều quan trọng từ tác giả không?
- Họ có tái hiện được giọng điệu mà tác giả mong muốn không?
Theo mình, khoản chi phí cho một bài viết thử thường nhỏ hơn rất nhiều so với rủi ro của việc ký hợp đồng cho cả một dự án nhưng sau đó mới phát hiện hai bên không thực sự phù hợp. Nếu đang cân nhắc thuê người viết sách cho một dự án quan trọng, đây là bước rất đáng đầu tư.
4. Hãy chọn người chấp bút có thể đồng hành sau khi bản thảo hoàn thành
Nhiều người nghĩ rằng nhiệm vụ của người chấp bút kết thúc khi bản thảo hoàn thành. Nhưng thực tế, đó mới chỉ là một nửa hành trình.
Sau khi viết xong, bản thảo thường vẫn cần trải qua nhiều công đoạn như:
- Chỉnh sửa nội dung
- Biên tập
- Hiệu đính
- Hoàn thiện cấu trúc
- Chuẩn bị hồ sơ xuất bản
- Làm việc với đơn vị xuất bản
Chính vì vậy, khi thuê người viết sách, mình thường ưu tiên những người có hiểu biết về xuất bản thay vì chỉ tập trung vào khả năng viết.
Một người hiểu quy trình làm sách sẽ biết cách xây dựng bản thảo ngay từ đầu theo hướng thuận lợi cho các bước tiếp theo. Họ cũng có thể đưa ra những góp ý hữu ích về cấu trúc nội dung, định vị cuốn sách hoặc những lưu ý mà tác giả mới thường bỏ qua.
Tất nhiên, không phải người chấp bút nào cũng cần trực tiếp thực hiện các công việc hậu kỳ. Nhưng việc họ có kinh nghiệm làm việc với bản thảo sách, hiểu quy trình xuất bản hoặc có khả năng hỗ trợ biên tập và tư vấn xuất bản sẽ là một lợi thế rất lớn. Theo mình, đây cũng là một trong những tiêu chí quan trọng nhất khi thuê người viết sách, đặc biệt với những tác giả lần đầu xuất bản.
Thuê người viết sách là một quyết định quan trọng, bởi người chấp bút sẽ đồng hành cùng bạn trong phần lớn hành trình làm sách. Vì vậy, bên cạnh kinh nghiệm hay chuyên môn, hãy dành thời gian đánh giá sự phù hợp trong cách tư duy, làm việc và giao tiếp.
Đôi khi, người phù hợp nhất không phải là người giỏi nhất, mà là người hiểu được điều bạn muốn truyền tải và biết cách kể lại nó cho độc giả.
Tác giả bài viết: Mai Sương