Nam Cao khắc họa “Giăng sáng” như một bức tranh hiện thực đầy ám ảnh, nơi con người vật lộn giữa lý tưởng và bản năng, giữa khát vọng nghệ thuật và những cám dỗ tầm thường. Nhân vật Điền, một trí thức trẻ khao khát sống tử tế và làm nghệ thuật chân chính hiện lên dưới ánh trăng mờ ảo, với nội tâm giằng xé, lạc lối giữa mộng tưởng và hiện thực nghiệt ngã.
1. “Giăng sáng” và hiện thực về nỗi day dứt của người cầm bút
Điền – nhân vật chính trong “Giăng sáng” – là một nhà văn nghèo mang trong mình khát vọng viết nên những tác phẩm chân thực và có ý nghĩa. Anh từng mơ mộng dưới ánh trăng, từng tin vào vẻ đẹp của nghệ thuật thuần túy. Đã có lần trong một đêm trăng tĩnh lặng, cảm xúc dâng trào, anh thốt lên đầy say mê:
“Có đọc văn thơ, mới biết giăng là một cái đẹp và quý lắm. Giăng là cái liềm vàng giữa đống sao. Giăng là cái đĩa bạc trên tấm thảm nhung da trời. Giăng tỏa mộng xuống trần gian. Giăng tuôn suối mát để những hồn khát khao ngụp lặn. Trăng, ơi trăng! Cái vú mộng tròn đầy mà thi sĩ của muôn đời mơn man!” – trích “Giăng sáng”.
Đó là lúc tâm hồn nghệ sĩ trong anh hướng về cái đẹp tuyệt đối, cái mộng mị và thuần khiết mà thi ca hằng ca ngợi.
Thế nhưng, ánh trăng dịu dàng ấy không đủ sức xóa nhòa hiện thực khốc liệt. Cái đẹp kia trở thành thứ xa xỉ giữa những giằng xé cơm áo, giữa những tiếng khóc thầm của phận người cùng khổ.
Cuối tác phẩm, Điền vẫn viết, nhưng không còn dưới ánh trăng mộng mị mà trong tiếng khóc con và lời gắt gỏng của vợ. Đó là lựa chọn của một người nghệ sĩ chân chính: từ bỏ ánh trăng huyền ảo để viết từ hiện thực khổ đau, để văn chương thật sự gắn với đời sống con người.
2. “Giăng sáng” – Tuyên ngôn nghệ thuật của Nam Cao
“Giăng sáng” là một trong những truyện ngắn tiêu biểu, thể hiện rõ tư tưởng nghệ thuật của Nam Cao trong giai đoạn văn học hiện thực 1930 – 1945. Khi nhiều cây bút mải mê với lối viết lãng mạn để thoát ly khỏi thực tại u ám, Nam Cao lại chọn bước thẳng vào cuộc đời, lắng nghe và phản ánh tiếng nói của những con người nhỏ bé trong xã hội.
Nhân vật Điền được tác giả Nam cao xây dựng như một đại diện cho người nghệ sĩ thời bấy giờ. Ban đầu, anh cũng mơ mộng, muốn lẩn trốn vào ánh trăng và những thú vui phù phiếm. Nhưng cuối cùng, anh nhận ra thứ văn chương chỉ đi tìm cái đẹp để thoát ly thực tại là thứ văn chương vô nghĩa, thay vào đó:
“Nghệ thuật không cần là ánh trăng lừa dối, không nên là ánh trăng lừa dối. Nghệ thuật có thể chỉ là tiếng đau khổ kia, thoát ra từ những kiếp lầm than, vang dội lên mạnh mẽ trong lòng Điền. Điền chẳng cần đi đâu cả. Điền chẳng cần trốn tránh, Điền cứ đứng trong lao khổ, mở hồn ra đón lấy tất cả những vang động của đời.” – trích “Giăng sáng”
“Tuyên ngôn nghệ thuật” của nhân vật Điền cũng chính là “tuyên ngôn nghệ thuật” của Nam Cao. Thông qua câu chuyện của Điền, Nam Cao lên án lối văn chương vị nghệ thuật, đề cao trách nhiệm của người cầm bút với cuộc đời. Ánh trăng trong truyện là biểu tượng cho thứ văn chương thi vị hóa cả nỗi khổ đau và “Giăng sáng” chính là lời đoạn tuyệt của Nam Cao với văn học thoát ly, xác lập con đường văn học vị nhân sinh mà ông theo đuổi suốt đời.
Gợi ý:
“Tiệm sách của nàng” – Bản tình ca dịu dàng giữa hai miền ký ức
“Nước mắt hoa mai anh đào” – Măng đen mờ sương, sự thật liệu có phải ánh sáng
“Tứ trấn huyền linh” – khi tâm linh, lịch sử và nhân văn cùng hội tụ trong một tác phẩm
3. Điều mình ấn tượng với “Giăng sáng”
Một trong những điều mình ấn tượng nhất khi đọc “Giăng sáng” của Nam Cao chính là cách tác giả khắc họa tâm lí nhân vật Điền – một nhà văn nghèo mang trong mình khát vọng nghệ thuật nhưng lại bị cuộc sống cơm áo ghì chặt. Mình cảm nhận rõ nỗi giằng xé trong tâm hồn Điền: anh yêu văn chương, khao khát viết những tác phẩm chân thực, cao đẹp, nhưng thực tại khắc nghiệt khiến anh dần hoài nghi chính lý tưởng của mình. Những suy tư, day dứt ấy hiện lên rất rõ trong đoạn:
“Không một phút nào Điền không phải nghĩ đến tiền, óc Điền đầy những lo lắng nhỏ nhen. Một đôi khi chợt nhớ lại cái mộng xưa, Điền lại thở dài. Điền tự an ủi: có tiền rồi sẽ viết. Nhưng Điền biết: chẳng bao giờ Điền viết nữa, bởi chắc chắn là suốt đời Điền cũng không có tiền.”
Lời văn chân thực đến nhói lòng, phơi bày sự bất lực đến tuyệt vọng của một người từng mang hoài bão, giờ đành chôn chặt lý tưởng giữa bộn bề lo toan.
Đặc biệt, hình ảnh ánh trăng trong truyện để lại trong mình nhiều suy ngẫm. Ban đầu, ánh trăng mang vẻ đẹp thanh khiết, gợi lên cảm hứng nghệ thuật và những ước mơ trong trẻo của Điền. Nhưng càng về sau, mình lại cảm thấy ánh trăng như một biểu tượng đầy trớ, trêu, nó chiếu rọi vào những nỗi đau, sự bế tắc và cả sự bất lực của người nghệ sĩ trước nghèo đói. Dưới ánh trăng, Điền không tìm thấy sự thanh thản mà chỉ còn lại nỗi hoài nghi và chán chường.
Đọc “Giăng sáng”, mình không chỉ thấy một câu chuyện về bi kịch của người trí thức nghèo, mà còn cảm nhận được những trăn trở sâu sắc về nghệ thuật và cuộc sống: nghệ thuật không phải nơi trú ẩn cho những tâm hồn mộng mơ, mà phải là tiếng nói của lương tri, phản ánh hiện thực và nâng đỡ con người. Nam Cao đã vẽ nên một bức tranh đầy chân thực và ám ảnh, khiến mình day dứt về lý tưởng nghệ thuật trên từng trang sách.
“Giăng sáng” khép lại bằng những trăn trở chưa nguôi của người nghệ sĩ về lý tưởng sống và viết. Không chỉ là bi kịch cá nhân, đó còn là lời khẳng định mạnh mẽ của Nam Cao: văn chương không thể tách rời cuộc đời. Chính sự giằng xé nội tâm ấy đã làm nên chiều sâu tư tưởng và giá trị nhân văn cho tác phẩm – một áng văn hiện thực không thể bỏ qua với những ai yêu mến văn học Việt.
Tác giả bài viết: Lưu Ly